‘Zoals gewoonlijk gedurende de laatste jaren, maar nu in veel erger mate, is de St. Maarten, het typisch aardige kinderfeest, verlopen in een ergerlijke herriemakerij en het uitvoeren van allerlei baldadigheden en straatschenderij op grote schaal’. Dit stond in de krant van 12 november 1918.

De krant gaat verder, ‘Zolang de winkels op de Ged. Gracht geopend waren bleef het nog bij het afsteken en gevaarlijk wegwerpen van rotjes, voetzoekers en donderbussen. Beschermd door de duisternis werd uit alle hoeken en gaten alles wat maar brandbaar was naar de Ged. Gracht gesleept en daar in brand gestoken’.

Gedempte Gracht rond 1900

 Net zoals de volwassenen moesten ook de jeugdigen een uitlaatklep vinden voor de jaren van ellende, voedselschaarste en werkloosheid. Nu de Grote Oorlog eindelijk afgelopen leek te zijn, vond het een uitweg in baldadigheid die men in Zaandam nog niet had meegemaakt.

De politie had het eerst nog aangekeken, maar begon tenslotte op te treden. Tussen 9 en half 10 laaiden op steeds meer plekken vuren op. De politie werd bekogeld met stenen en de winkelruiten van winkels moesten het ontgelden. De burgemeester overwoog de marechaussee in te roepen, maar na charges met de gummiknuppel was dat niet meer nodig. De rust was weergekeerd.

In maart 1917 komt B&W met het voorstel om een Centrale Keuken als gemeentelijk bedrijf op te richten waar ingezetenen tegen een billijke prijs van goed voedsel kunnen worden voorzien. Het heeft natuurlijk te maken met de slechte voedselsituatie als gevolg van de oorlog. Door de levensmiddelencommissie is onderzoek gedaan.

In de vergadering van de gemeenteraad van 4 september doet dhr. Duijs het voorstel om een krediet van f 50.000,– te verstrekken voor de bouw van een Centrale Keuken.

Honger doet vreemde dingen met mensen. Zo werden in de Amsterdammer polder drie mensen op heterdaad betrapt toen zij aardappelen probeerden te stelen. En bij een bewoner van de Hogendijk werd een grote partij aardappelen in beslag genomen die hij daar had opgeslagen.

Pas op 26 oktober werd ter secretarie de Hinderwetvergunning ter inzage gelegd. Dhr. Pabst, chef van het Kurhaus in Scheveningen, werd benoemd tot Directeur van de Centrale Keuken die nog in aanbouw is.

Bij de opening van de Centrale keuken op 29 december hield wethouder Duijs een rede waarin hij de moeilijkheden schetste waarmee de bouw gepaard was gegaan, gebrek aan materialen en een conflict met de aannemers.  Hij prees architect Doodhagen die alle moeilijkheden wist te overwinnen.

De keuken

Op  de laatste dag van het jaar 1917  en de eerste dag na de opening, zijn in totaal 2000 porties verkocht, een ongekend succes voor de Keuken.

Het weekmenu beginnende 7 januari 1918 is als volgt: Maandag, Erwtensoep; Dinsdag Rode Kool met aardappelen en gebraden vlees; Woensdag Hutspot met klapstuk; Donderdag, Savoyekool met aardappelen en gebraden vlees; Vrijdag  snijbonen met aardappelen en gebraden vlees; Zaterdag Zuurkool met aardappelen en gebraden vlees.

De Centrale keuken aan de Nicolaasstraat, hoek Hogendijk.

Als in november 1918 aan de 1^e wereldoorlog een einde komt, is ook het lot van de Centrale Keuken bezegeld. Wethouder Donia deelt de raad op 27 december mee dat de keuken per februari 1919 zal worden gesloten. Het personeel zal tegen die tijd worden opgezegd en krijgt zes weken loon mee. Er komt nog een maand uitstel tot 1 maart.

En waarom staat er boven dit artikel ‘Jan Erwten Water’? Dat was de bijnaam die wethouder J. E. W. ( Jan Erwten Water) Duijs kreeg omdat het voedsel van slechte kwaliteit was.

1918 was een roerig jaar en november was een roerige maand. Hoewel Nederland neutraal was gebleven had de grote oorlog ook hier diepe sporen getrokken in de samenleving. De Eerste Wereldoorlog liep op z’n eind en vooral aan socialistische kant dacht men in vele oorlogvoerende landen dat de macht overgenomen kon worden. Ook in de Zaanstreek dacht men zo.

De revolutie in Rusland was de inspiratiebron. In oktober waren de soldaten in legerplaats De Harskamp in opstand gekomen tegen de slechte economische omstandigheden; ze stichten brand en schoten met scherp. In Den Helder proberen mariniers zich meester te maken van een schip.

Na de rellen in de Harskamp – foto NIHM

In deze maand leek alles wel op scherp te staan. Op hoog niveau werd gesproken hoe een revolutie voorkomen kon worden. SDAP’er Troelstra zei in de Tweede Kamer dat de socialisten zich wel verplicht voelden de macht te grijpen.

Zelfs hier in Zaandam liepen de gemoederen hoog op. Om de gevoelens te kanaliseren werden bijeenkomsten belegd. In ‘Ons Huis’ verzamelden de SDAP-aanhangers zich. Toen de zaal gevuld was stonden nog steeds mensen buiten. In allerijl werd een zaal in café ‘Neuf’ gehuurd. Ook daar waren er niet genoeg plaatsen zodat deze menigte weer op trok naar Ons Huis waar wethouder Jan Duijs zou spreken. Hij sprak eerst op het balkon de mensen buiten  toe en daarna kwamen de toehoorders binnen aan hun trekken.

De revolutie zal niet bij Oldenzaal stoppen, vertelde hij de toehoorders. Maar of dit  ordelijk of niet ordelijk zal verlopen hangt af van de Nederlandsche overheid en bourgeoisie. Het SDAP congres zal hier over besluiten nemen. Het Koningschap zal zeker verdwijnen. Duijs waarschuwt voor avontuurlijk optreden; zoek kracht in organisatie.                                                                             J.E.W. Duijs

Maar niet iedereen was zo enthousiast  over de komende revolutie. Het Rooms-katholieke Comité van Actie belegde een vergadering in de ‘Volksbond’  voor afgevaardigden van de Anti Revolutionairen en Rooms-Katholieken. In de kranten verscheen een manifest waarin tal van organisaties zich uitspraken tegen een revolutie omdat hier een minderheid op gewelddadige wijze zijn wil poogde op te leggen aan de meerderheid.

En zo verliepen de dagen. Troelstra erkent zijn falen en trekt zich ontgoocheld terug. Koningin Wilhelmina verschijnt luid toegejuicht met prinses Juliana op het Haagse Malieveld. In de jaren daarna zullen sociale hervormingen volgen.

De arbeiders van Verkade krijgen vanwege de wapenstilstand een extra uitkering van twee weeklonen en de vrije zaterdag werd ingevoerd zonder korting op het loon.

Eind van de maand november kwam In de gemeenteraad de kwestie of op 1 mei de Roode Vlag kon worden uitgestoken. Burgemeester Ter Laan merkte op dat de regering al had laten weten dat dit aan haar moest worden voorgelegd en dat ze dit zou verbieden. Wethouder Duijs betoogde dat als men op 30 april een brief aan de regering zou sturen ze dit onmogelijk nog op 1 mei kon verbieden. Geen revolutie, dan tenminste een rode vlag op 1 mei. Zelfs dit kwam er niet van.